Nulmeting klimaatvoetafdruk GGD Haaglanden: waar valt milieuwinst te behalen?

De meting en rapportage van de klimaatvoetafdruk zijn uitgevoerd door Siluur Transitions, een duurzaamheidsadviesbureau dat organisaties helpt om hun milieu-impact te reduceren. Als meetlocatie is gekozen voor het hoofdgebouw van GGD Haaglanden aan het Westeinde 128 [*] in Den Haag. Het meetjaar is 2024.

De berekening is gedaan volgens het Greenhouse Gas Protocol (GHG; zie kader), sinds 1998 de standaard op het gebied van het berekenen van klimaatimpact. 5

Alle emissies, dus ook de indirecte, zijn meegenomen om een volledig beeld van de klimaatvoetafdruk te geven. In 2024 bedroeg de totale klimaatvoetafdruk van GGD Haaglanden 2,1 kiloton CO2-equivalenten. 6 Dat is vergelijkbaar met het jaarlijkse gasverbruik van 1.750 huishoudens. 2,1 kiloton lijkt veel, maar is beperkt in vergelijking met andere zorginstellingen (tabel 1). Vergeleken met het gemiddelde voor de gehele zorgsector, zijn de broeikasgasemissies van GGD Haaglanden in scope 1 (gasverbruik en voor een klein gedeelte koelmiddelen: 3,3%) en 2 (ingekochte energie: 3,3%) relatief laag. 6 Het lagere aandeel van deze scopes is te verklaren door de preventieve aard van het werk. Zo worden er geen patiënten opgenomen en is er in verhouding tot bijvoorbeeld ziekenhuizen relatief weinig medische apparatuur in gebruik.

Verreweg de grootste bijdrage van GGD Haaglanden aan de klimaatvoetafdruk komt met 93,4% uit scope 3: overige indirecte emissies. Binnen deze scope is het grootste aandeel toe te schrijven aan de inkoop van goederen en diensten (subcategorie 3.1; 81,6% van het totaal), gevolgd door woon-werkverkeer (subcategorie 3.7) en ingekochte kapitaalgoederen, zoals kantoormeubilair of medische apparatuur (subcategorie 3.2). 6

De grootste bijdrage aan de klimaatvoetafdruk van GGD Haaglanden komt uit ingekochte goederen en diensten (subcategorie 3.1). De inkoop en het voorschrijven van geneesmiddelen, zoals vaccinaties en antibiotica, vormen met 27,2% het grootste aandeel van de klimaatvoetafdruk. Doordat de productie van geneesmiddelen veel grondstoffen vereist, het syntheseproces energie-intensief is en de productie wereldwijd is verspreid, is de impactfactor per bestede euro hoog.

Wanneer geneesmiddelen worden opgeteld bij de inzet van laboratoriumonderzoek, de aanschaf van medische apparatuur en het gebruik van medische producten zoals steriele handschoenen, blijkt dat alle medische handelingen samen verantwoordelijk zijn voor 36,5% van de totale klimaatvoetafdruk.

Ruim een derde van de uitgaven van GGD Haaglanden gaat naar ingehuurd personeel en externe advies- en onderzoeksdiensten. Alle uitgaven en dus ook die voor externe diensten, hebben een klimaatimpact, omdat de vraag naar deze diensten elders tot broeikasgasemissies leidt.

Externe inhuur (20,6%) veroorzaakt emissies door het gebruik van GGD-middelen (gebouwen, energie) én door emissies bij de ingehuurde partijen zelf (bijvoorbeeld materiaalgebruik, reizen en energieverbruik op hun locaties). Het relatief grote aandeel van ingehuurde diensten kwam in 2024 door meer tijdelijke inzet van personeel bij COVID-19- en HPV-vaccinatieprogramma’s. In tegenstelling tot reisbewegingen van personeel in loondienst is er nog onvoldoende zicht op die van extern ingehuurde diensten. 7

Andere categorieën ingekochte goederen zijn kantoor- en bedrijfsvoeringsmiddelen, ICT, educatie, programma-ondersteuning (zoals schoolprojecten) en infrastructuur en openbare ruimte (GWW: grond-, weg- en waterbouw).

Medewerkers van GGD Haaglanden maken voor het woon-werkverkeer vaker gebruik van de fiets en het openbaar vervoer dan het landelijk gemiddelde. 6, 8 Dit is onder andere te verklaren door de centrale en stedelijke ligging van de hoofdlocatie.

Er is ook gekeken naar de klimaatimpact van de verschillende afdelingen binnen GGD Haaglanden. Afdelingen die organisatorisch met elkaar zijn verbonden, zijn gezamenlijk onderzocht. Afdelingen verschillen zowel in grootte als in de aard van hun werkzaamheden. De hoeveelheid emissies hangt vooral samen met de werkzaamheden van de betreffende afdelingen. Een afdeling waar bijvoorbeeld bloedafname en ander diagnostisch onderzoek plaatsvindt, heeft meer uitgaven en daardoor een grotere klimaatvoetafdruk dan een afdeling die met name gebruikmaakt van ICT en kantoorartikelen.

Hierdoor blijkt dat de afdeling Infectieziektebestrijding & Reizigersvaccinatie met een bijdrage van 45,9%, het grootste aandeel heeft. Dit komt vooral door het gebruik van geneesmiddelen, medische middelen en externe inhuur. De afdeling Gezondheidsbevordering volgt met 23,6%, voornamelijk door de inzet van externe krachten en advies- en onderzoeksdiensten. Laboratoriumonderzoek en het voorschrijven van medicatie zorgen ervoor dat de afdeling Centrum Seksuele Gezondheid & Forensische Geneeskunde met 11,1% op de derde plaats komt.

De nulmeting van de klimaatvoetafdruk van GGD Haaglanden laat zien dat in vergelijking met het sectorgemiddelde (gehele zorgsector), de impact van energieverbruik en woon-werkverkeer relatief laag zijn. Daarentegen is het aandeel van ingekochte producten en diensten groter, vooral door medische inkopen en externe ondersteuning.

De nulmeting geeft inzicht in de gebieden waar milieuwinst mogelijk is. Het rapport adviseert onder andere: milieubewuster voorschrijven van medicatie, vergroten van inzicht in reisbewegingen en gebruik van materialen bij externe inhuur. Ook het verder versterken van duurzame mobiliteit, zoals het stimuleren van fietsgebruik onder medewerkers, het verminderen van bedrijfsafval en het duurzaam inkopen van materialen zijn belangrijke aandachtspunten.

Duurzamer inkopen kan worden bevorderd door bij de aanbieders van producten een LCA (levenscyclusanalyse) op te vragen en deze per product te vergelijken. Een LCA brengt de milieuimpact van een product in kaart, van productie tot gebruiksfase en afvalverwerking. Met die informatie kan worden gekozen voor de optie met de laagste milieubelasting. Bijvoorbeeld: de injectiespuit wordt geproduceerd in China, is gemaakt van polypropyleen, wordt per zeevracht vervoerd en na gebruik als medisch afval verbrand. In de LCA is terug te vinden hoeveel kilogram CO2-equivalenten dit over de hele levenscyclus veroorzaakt.

Ook voor andere zorginstellingen is duurzamer inkopen een belangrijke kans om verschil te maken. Een goed startpunt is een analyse van welke producten het meest worden gebruikt en vervolgens met behulp van LCA-vergelijkingen te beoordelen of er duurzamere alternatieven beschikbaar zijn. Met name door de schaal waarop bepaalde producten worden toegepast, zoals bijvoorbeeld incontinentiemateriaal in verpleeg- en verzorgingstehuizen, valt aanzienlijke milieuwinst te behalen.

Voor de uitvoering van deze verbeteringen is GGD Haaglanden, als onderdeel van de gemeente Den Haag, deels afhankelijk van gemeentelijke besluitvorming en processen (zoals inkoop). De gemeente zet al langere tijd in op verduurzaming en duurzamere inkoop. Hiervoor zijn aankoop- en aanbestedingsprogramma’s ontwikkeld, zoals MVOI (maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen). 9 GGD Haaglanden werkt samen met de gemeente aan het verkleinen van de klimaatvoetafdruk.

GGD Haaglanden gaat bovendien de zogeheten ‘handafdruk’ verder vergroten. Dit verwijst naar de positieve invloed die uitgeoefend kan worden door anderen te informeren, te inspireren of te activeren om hun klimaatvoetafdruk te verkleinen. In de Position paper planetaire gezondheid van GGD-GHOR staat opgenomen welke doelen GGD’en hebben ten aanzien van planetaire gezondheid (hier online beschikbaar). Hierbij is het vergroten van de handafdruk een belangrijk onderdeel.

Binnen GGD Haaglanden is duurzaamheid, en daarmee het vergroten van de handafdruk, al een hoofdthema binnen verschillende adviesprogramma’s. Zo adviseert de GGD over een gezonde leefomgeving en het verbeteren van luchtkwaliteit in de regio. Er wordt onderzocht hoe duurzaamheid verder een plek kan krijgen binnen preventieprogramma’s en medische activiteiten. Een voorbeeld hiervan is het implementeren van de aanbevelingen uit het project Duurzamer vaccineren in de GGD-sector, zoals het stoppen met standaard plakken van pleisters na een prik, het inkopen van gerecyclede naaldcontainers en het verbeteren van voorraadbeheer (hier online beschikbaar.

Deze nulmeting biedt aanknopingspunten voor (publieke) gezondheidsinstellingen met vergelijkbare taken. Als scope 3 (overige, indirecte emissies) ook daar het grootste deel van de uitstoot vormt, liggen de belangrijkste beïnvloedingsmogelijkheden bij inkoopkeuzes. Het uitvoeren van een nulmeting en vervolgmetingen maken daarbij zichtbaar welke interventies effect hebben.