epidemiologie

Gemeenschappelijk tuinieren en het meedoen aan sociale activiteiten in de Spinozahof, hebben een positieve invloed op de gezondheid van deelnemende stadstuinders. Dat blijkt uit interviews met stadstuinders van de Spinozahof, een groene StadsOase in het stadscentrum van Den Haag. De stadstuinders ervaren vooral een betere mentale gezondheid: zij voelen zich gelukkiger, minder eenzaam en minder gestrest. Ook hebben meerdere stadstuinders hun leefstijl aangepast sinds zij de Spinozahof bezoeken: ze eten vaker vegetarisch, meer groenten en koken nu ook gerechten uit andere culturen.

Groen is goed voor de gezondheid

Een groene omgeving en de blootstelling aan groen leveren voordelen op voor de gezondheid. Zo hangt groen in de omgeving onder andere samen met een betere mentale gezondheid, minder vroegtijdige sterfte, betere cognitieve prestaties en een betere nachtrust. En aangezien een groene omgeving uitnodigt om te bewegen en te ontspannen, speelt groen ook een rol in de vermindering van overgewicht, diabetes type 2 en hart- en vaatziekten, en draagt het hiermee bij aan een betere fysieke gezondheid. Naast de positieve samenhang tussen groen en gezondheid, 1 blijkt uit verschillende studies ook dat gemeenschappelijk tuinieren in stedelijke buurten mogelijk positief bijdraagt aan de gezondheid. 2, 3, 4, 5 Zo is gemeenschappelijke tuinieren positief geassocieerd met een toename in fysieke activiteit en consumptie van fruit en groenten, 4 sociale steun en sociale cohesie, mentale gezondheid, 4 geluk, 3 en verminderde stress. 5

Meer groen past in het coalitieakkoord van gemeente Den Haag

Op steeds meer plekken in binnen- en buitenland ontstaan dan ook initiatieven waarin gezamenlijk werken in het groen centraal staat. Ook binnen het coalitieakkoord 2022-2026 van de gemeente Den Haag zijn groen en vergroening en de impact daarvan op gezondheid belangrijke thema’s. Zo benoemt de gemeente in het coalitieakkoord dat ze het gebruik van publiek toegankelijke ontmoetingsplekken in de stad wil stimuleren. Daarnaast wil de gemeente inzetten op ontstening en vergroening. 6 In Den Haag zijn er verschillende buurtinitiatieven om de stad te vergroenen. De oprichting van de Spinozahof is zo’n buurtinitiatief. In de Spinozahof kunnen bezoekers tuinieren in de gemeenschappelijke moestuin, ontspannen en deelnemen aan diverse sociale activiteiten, zoals workshops en lunches (zie kader).

De StadsOase Spinozahof

Midden in het stadscentrum van Den Haag, op het snijpunt van het Oude Centrum, de Stationsbuurt en de Schilderswijk, bevindt zich een groene oase: de StadsOase Spinozahof. Deze stadstuin is in 2014 opgericht op een braakliggend stuk grond. Met hulp van bewoners uit de omliggende buurten is deze in 10 jaar uitgegroeid tot een grote (1200 m2), groene gemeenschappelijke tuin, die vrij toegankelijk is voor publiek. De stadstuin biedt bezoekers de gelegenheid om (gemeenschappelijk) te tuinieren, te ontspannen en deel te nemen aan diverse sociale activiteiten, zoals tuinier- en kookworkshops, lunches en sport- en taallessen.


Zo’n 300 inwoners maken momenteel gebruik van de Spinozahof. Deze groep heeft een diverse achtergrond, met meer dan 25 verschillende nationaliteiten, diverse sociaaleconomische achtergronden en opleidingsniveaus. De stadstuinders variëren in leeftijd van 3 tot 93 jaar. Deze stadstuinders wonen vooral in omliggende buurten, die gekenmerkt worden door weinig groenvoorziening, een hoge achterstandsscore en een hoog percentage inwoners met een herkomst buiten Europa. 7


Zie voor meer informatie over de StadsOase Spinozahof: www.stadsoasespinozahof.nl

Binnenruimte Spinozahof (Foto: GGD Haaglanden)

Gezien de gunstige invloeden van (blootstelling aan) vergroening en gemeenschappelijk tuinieren op de gezondheid, is de vraag wat de ervaringen zijn van stadstuinders van de Spinozahof. In opdracht van de gemeente Den Haag onderzocht GGD Haaglanden wat de invloed is van het gemeenschappelijk tuinieren en sociaal participeren op de mentale, sociale en lichamelijke gezondheid en de leefstijl van de stadstuinders van de Spinozahof. Hiertoe zijn in de zomer van 2023 18 stadstuinders geïnterviewd.

Spinozahof verrijkt sociale contacten, waardoor stadstuinders zich gelukkiger en minder eenzaam voelen 

Veel van de gesproken stadstuinders geven aan dat de Spinozahof een positieve invloed heeft op hun gevoelens van eenzaamheid en geluk. Deze positieve invloed is vooral toe te schrijven aan het sociale contact dat zij ervaren als ze de tuin bezoeken, tuinieren en/ of deelnemen aan (andere) sociale activiteiten die binnen de stadstuin georganiseerd worden. Door het sociale contact ervaren veel stadstuinders de Spinozahof als een ‘(tweede) familie’ en voelen ze zich gesteund.

‘Als ik gewoon thuis zit en niet zo lekker in mijn vel zit, dan denk ik weleens: zal ik wel gaan? Dan ben ik niet gezellig. En dan kom ik hier [Spinozahof, red.] en word ik heel vaak toch weer een beetje opgetild door de sfeer en de energie die er hangt. En dan ga ik met een beter gevoel naar huis dan wanneer ik thuis was gebleven.’


‘[Over of de Spinozahof geluksgevoel beïnvloedt] Ja, ik denk het wel en vind het toch wel een belangrijk onderdeel van mijn leven eigenlijk. Ik ga er dagelijks naartoe en zie dan de mensen die hier ook wel bijna dagelijks zijn en dat vind ik een heel fijn idee. Ook als ik uit mijn werk kom en zin heb in een praatje of contact met mensen, dan kan ik altijd hier terecht. Ik ga nooit met een vervelend gevoel weg of zo.’

Naast het sociale contact en de effecten daarvan op gevoelens van geluk en eenzaamheid, geven vrijwel alle gesproken stadstuinders die enige stress ervaren aan, dat ze zich door het bezoeken van de Spinozahof minder gestrest voelen. In de drukte van de stad, waar veel van de stadstuinders geen eigen tuin hebben, kunnen de stadstuinders genieten van de groene omgeving en geeft het hen rust.

‘Kijk, wat het is: ik woon hier aan de rand van de stad en mijn werk zit ook hier in de stad, dus ik zit altijd in een drukke, prikkelrijke omgeving. En als je wil ontspannen, dan ga je shoppen. Of je gaat naar een park hier in de buurt. Maar dat zijn ook niet de meest chille parkjes om te kunnen relaxen. Dus het stressniveau is hier een stuk minder, omdat je hier veel minder prikkels hebt.’

Prettige sfeer binnen Spinozahof draagt bij aan gevoel van veiligheid 

De sfeer in de stadstuin is volgens de geïnterviewde stadstuinders open en laagdrempelig. Iedereen is welkom en de stadstuinders proberen bezoekers actief bij de tuin te betrekken. Ook gelijkheid wordt genoemd. De stadstuinders zijn vriendelijk naar elkaar en helpen elkaar, ongeacht iemands achtergrond. Door de open sfeer voelen de gesproken stadstuinders zich ook vrij om te zijn wie ze zijn en durven zij hun mening te delen en hun verhaal te doen. Dit zorgt ervoor dat mensen persoonlijke verhalen delen en dat er vriendschappen ontstaan.

‘Dus ik voel mij geen vreemdeling of buitenlander, het voelt dat wij allemaal gewoon mensen zijn. Het gaat niet over de kleur of de nationaliteit of de achtergrond. Het gaat gewoon over jou als mens.’

Keuken Spinozahof (Foto: GGD Haaglanden)

Stadstuinders vooral op mentaal vlak energieker en meer kennis van gezonde leefstijl

De invloed van de stadstuin op de fysieke gezondheid lijkt beperkt. De stadstuinders voelen zich wel energieker na een bezoek aan de stadstuin, maar voornamelijk op mentaal vlak. De tuin biedt de mogelijkheid om even tot rust te komen en problemen die buiten de tuin spelen achter te laten. Dat maakt dat de stadstuinders zich opgeladen voelen. Ook geven enkele stadstuinders aan dat het buiten bezig zijn ervoor zorgt dat ze ’s avonds beter tot rust komen en beter kunnen slapen.

‘[Op de vraag of stadstuinder zich energieker voelt door het bezoeken van de stadstuin] Misschien onbewust wel, want je voelt je wel rustiger als je hier weggaat en relaxter. En je hebt wat gedaan, je hebt bewogen, je hebt wat gemaakt, dus daar krijg je sowieso energie door.’

Deelname aan het tuinieren en andere activiteiten in de stadstuin levert de stadstuinders nieuwe kennis en vaardigheden op, zowel op het gebied van (gezonde) voeding als tuinieren. Enkele stadstuinders geven aan dat zij vegetarisch of meer groenten zijn gaan eten. Kennis van groenten en kruiden doen de stadstuinders vooral op van stadstuinders met een andere culturele achtergrond, meestal door samen te koken en te eten tijdens de potlucklunches. [*] Door het tuinieren en verbouwen van voedsel is men zich ook bewuster van het ecosysteem waarvan de planten en dieren deel uitmaken en hoe dit in verhouding staat tot elkaar.

‘Zeker op zaterdag, dan hebben we altijd hele gemixte maaltijden en dan leer ik ook weer eens wat van de Syrische, Turkse of Surinaamse keuken. Vind ik wel heel erg leuk, dat je steeds weer wisselende gerechten hebt en dat neem je ook wel mee naar huis. Dan denk ik: dat ga ik thuis ook een keer maken.’

Vriendschappen, diversiteit aan mensen en ‘in de natuur zijn’ trekken de stadstuinders aan

Stadstuinders bezoeken de StadsOase Spinozahof vooral vanwege het sociale aspect: ze ontmoeten daar mensen van andere nationaliteiten, culturen en opleidingsniveaus. Dit biedt de mogelijkheid om personen die men ‘anders niet zouden spreken’, te ontmoeten en van elkaar te leren. De vriendschappen die stadstuinders daarnaast met elkaar ontwikkelen, komen ook als groot pluspunt van de Spinozahof naar voren.

‘Het zorgt er ook voor dat ik hele verschillende visies en perspectieven op het leven zie. Dus er zijn mensen met lage en hoge inkomens, en met verschillende achtergronden. En dat maakt het heel interessant en leuk. Maar aan de andere kant is het ook fijn dat je juist op die wat rustige momenten hier ook kan zijn. En vaak, dat is het fijne van dat de tuin ook een beetje omsloten is, is het dan niet altijd heel druk, of zijn er niet altijd heel veel prikkels. En dat maakt die balans wel fijn.’

Een tweede belangrijke reden die stadstuinders benoemen voor het bezoeken, is om ‘in het groen’ te zijn. Veel van hen hebben in hun eigen woonsituatie geen tuin en vinden het prettig om dat gemis op te vullen met de Spinozahof. Ook biedt het ze een gevoel van rust en een ontsnapping aan de drukte van de stad. Naast het feit dat de gesproken stadstuinders vinden dat de Spinozahof een vriendelijke, gastvrije en open sfeer heeft, wordt er ook meerdere keren benoemd dat het zo fijn is dat het bezoeken van de stadstuin laagdrempelig en vrijblijvend is.

‘When I sit down at the table, it’s a nice environment to be surrounded by the green, by nature. And when I actually sit down like on the grass sometimes, then I also forget I am in the middle of the city.’

Picknicktafel Spinozahof (Foto: GGD Haaglanden)

Stadstuinders zijn positief en hopen nog lang gebruik te kunnen maken van de Spinozahof 

Stadstuinders hopen dat de Spinozahof zoals deze nu is, kan blijven bestaan. Een groot deel van de gesproken stadstuinders is zo positief over de Spinozahof, dat ze dit initiatief graag op meer plekken in Den Haag zouden willen zien. Zodat andere inwoners uit de stad ook de meerwaarde kunnen ervaren van een stadstuin, zoals zij die zelf ervaren door het bezoeken van de Spinozahof. Daarbij benoemt een aantal stadstuinders wel dat de invulling van de stadstuin in een andere wijk weer anders kan zijn dan in de Spinozahof, omdat de invulling mede afhankelijk is van de behoeften van de (buurt)bewoners.

‘Want echt waar, als dit weg is dan worden heel veel mensen verdrietig. Want het is echt een oase in Den Haag en mensen genieten van het groen, samen zijn, samen eten, samen kletsen, ideeën uitwisselen, van alles. En dat is heel fijn.’

Het is dan ook mooi om te kunnen melden dat er in 2023 in het centrum van Den Haag gestart is met de realisatie van een nieuwe stadstuin: StadsOase JacobCats. Dit project zit momenteel nog in de opstartfase. In opdracht van de gemeente Den Haag zal de GGD ook in deze stadstuin onderzoek doen naar de invloed van gemeenschappelijk tuinieren op de gezondheid en leefstijl van de stadstuinders. Daarnaast zal in dit project ook aandacht zijn voor de implementatie van de stadstuin: wat is er nodig om een dergelijk project succesvol te maken? Om dit goed in beeld te krijgen, wordt de realisatie van de StadsOase JacobCats meerdere jaren gemonitord. Momenteel wordt uitgedacht hoe deze monitoring vorm te geven.

Reactie Gemeente Den Haag

Suzanne Mos, beleidsmedewerker Volksgezondheid: ‘Vanuit volksgezondheidsbeleid zetten we in op het voorkomen van gezondheidsproblemen. Zowel vanuit het Actieprogramma Preventie, de Haagse Preventieaanpak, als het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). De relatie tussen groen en gezondheid is complex en raakt aan diverse onderwerpen en beleidsterreinen. We zien preventieve mogelijkheden op onder andere het snijvlak van groen en gezondheid. Zo kan groen een positieve bijdrage leveren aan het voorkomen van hittestress en uv-schade en uitnodigen om meer te bewegen. Ook heeft het een positieve invloed op de mentale gezondheid. Het onderzoek bij stadstuin Spinozahof geeft eerste lokale inzichten in de relatie tussen groen en gezondheid. De bevindingen van dit onderzoek nemen we mee in de doorontwikkeling van het Haagse Hitteplan, waarbij we aansluiten bij de (klimaat)plannen van het fysieke domein.’

Reactie afdeling Leefomgeving, GGD Haaglanden

Janneke Mikkers, Adviseur milieu en gezondheid: ‘Geweldig dat de gebruikers van de Spinozahof alle positieve effecten van groen ervaren. Het brengt deze mensen een betere gezondheid. Dit is een prachtig voorbeeld van een initiatief dat bijdraagt aan een gezonde stad, zoals Klasien Horstman en Mare Knibbe beschrijven in hun boek Gezonde stad: uitsluiting en ontmoeting in de publieke ruimte (hier online beschikbaar).


Als GGD adviseren we bij nieuwe gebiedsontwikkelingen en woonblokken om aandacht te besteden aan een gezonde leefomgeving. Vooral door de grote verdichtingsopgave in de regio, waardoor duizenden woningen in de bestaande stad erbij gebouwd moeten worden, staan buitenruimtes onder druk en adviseren we gezamenlijke tuinen te creëren voor bewoners. Hopelijk worden die allemaal zo’n succes als de Spinozahof.’

Over dit onderzoek

Dit onderzoek is uitgevoerd in de zomer van 2023. In die periode hebben 2 onderzoekers van GGD Haaglanden 18 stadstuinders geïnterviewd die de Spinozahof regelmatig bezoeken. Van de 300 Spinozahofleden bezoeken naar schatting zo’n 60 tot 80 leden de tuin regelmatig. Dat wil zeggen dat ze er wekelijks tuinieren en/ of deelnemen aan activiteiten. De frequente stadstuinders zijn op verschillende manieren gevraagd om deel te nemen: 1) via een algemeen bericht in de WhatsAppgroep van de StadsOase Spinozahof; 2) door actieve benadering door de onderzoekers in de Spinozahof en 3) via mond-tot-mondgesprekken. In dit artikel zijn de belangrijkste resultaten van het onderzoek weergegeven. Een volledige beschrijving van de resultaten en de opzet van dit onderzoek, staan in de onderzoeksrapportage De StadsOase Spinozahof. 8

Wilt u reageren?
Mail de auteur of de redactie

Dankwoord

Dank aan: alle gesproken stadstuinders voor het delen van hun ervaringen, Marianne Edixhoven (oprichtster StadsOase Spinozahof), de Gemeente Den Haag en Eze Nwankwor en Michiel van den Dries voor hun bijdragen aan de opstart van het onderzoek.

 Over de auteurs

S. Pen MSc, E.C. Vos MSc, junior epidemiologisch onderzoekers, afdeling Epidemiologie en
Beleidsadvies, GGD Haaglanden;

Dr. C. Dekkers, senior epidemiologisch onderzoeker, afdeling Epidemiologie en Beleidsadvies,
GGD Haaglanden


E-mail: sylvia.pen@ggdhaaglanden.nl

Referenties

  1. Den Hartog F, van den Hout K, Kruize H, Brombacher N, Gootzen A, de Jongh D. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Kennisbundeling Groen en Gezondheid [Online]. April 2022 (bezocht op 29 jan 2024); hier online beschikbaar
  2. Litt JS, Alaimo K, et al. Effects of a community gardenening intervention on diet, physical activity, and anthropometric outcomes in the USA (CAPS): The Lancet Planetary Health 2023, 7(1): E23-E32 an observer-blind, randomized controlled trial.
  3. Mourao I, Moreira MC, Almeida TC, Brito LM. Perceived changes in wellbeing and happiness with gardening in urban organic allotments in Portugal. Int J Sust Dev World 2019, 26(1): 79–89
  4. Soga M, Cox DTC, Yamaura Y, Gaston KJ, Kurisu K, Hanaki K. Health benefits of urban allotmentgardening: improved physical and psychological well-being and social integration. Int J Environ Res Public Health 2017, 14(1): 13
  5. Porter CM. What gardens grow: outcomes from home and community gardens supported by communitybased food justice organizations. J Agric Food Syst Community Dev 2018, 8 (Special Issue 1): 187–205
  6. Raadsinformatie gemeente Den Haag. Coalitieakkoord Den Haag 2022-2026 [Online]. 2022 (bezocht op 29 jan 2024); hier online beschikbaar
  7. Raadsinformatie. Gezondheid in de krachtwijken: Gezonde wijkenanalyse Haagse Krachtwijken [Online]. Juni 2011 (bezocht op 29 jan 2024); hier online beschikbaar
  8. Vos C, Pen S, van den Dries M, Nwankwor E, Dekkers C. De StadsOase Spinozahof [Online]. 2023 (bezocht op 29 jan 2024); hier online beschikbaar

De potlucklunch wordt iedere zaterdag georganiseerd rond lunchtijd. Er worden groenten en kruiden uit de tuin gebruikt om gerechten te bereiden. Aanvullend nemen stadstuinders zelf ingrediënten of gerechten mee om te delen tijdens de lunch.